Qibla yoʻnalishi

Qibla yoʻnalishi: shariy hukm va aniqlash usuli

Ulamolar ittifoqiga koʻra, qiblaga yuzlanish qodir boʻlgan kishi uchun namoz sahih boʻlishi shartlaridan biri; qibla — muazzam Makkadagi Masjidul-Haromdagi muazzam Kaʼba. Musulmonlar avvaliga Baytul-Maqdis tomonga namoz oʻqishardi, soʻng Alloh taolo Paygʻambari ﷺ ni Kaʼba tomonga yuzlanishga buyurib, shunday dedi:

﴿قَدْ نَرَىٰ تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ ۖ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا ۚ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ۚ وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ﴾“(Ey Muhammad,) yuzingizni osmonga qaratib turganingizni koʻrib turibmiz. Albatta, Sizni oʻzingiz rozi boʻladigan qiblaga buramiz. Bas, yuzingizni Masjidul-Harom tomonga buring. Qayerda boʻlsangiz ham, yuzlaringizni u tomonga buringiz.”Baqara surasi: 144

Mashhur qavlga koʻra, qiblaning oʻzgarishi Baytul-Maqdis tomonga taxminan oʻn olti yoki oʻn yetti oy namoz oʻqilgandan keyin, hijratning ikkinchi yilida boʻlgan. Bu vosita dunyoning istalgan joyidan qibla yoʻnalishini aniq bilishga yordam beradi, shuningdek hisobning ilmiy asosi, uni tekshirish usullari va bu boradagi ijtihod hukmlarini tushuntiradi.

Qibla yoʻnalishi qanday hisoblanadi?

Yer taxminan shar shaklida, shuning uchun uning sirtidagi ikki nuqta orasidagi eng qisqa yoʻl tekis xaritadagi toʻgʻri chiziq emas, balki katta aylana — tekisligi Yer markazidan oʻtadigan aylana yoyidir. Qibla yoʻnalishi — namozxon turgan nuqtada bu yoy geografik shimol yoʻnalishi bilan hosil qiladigan burchak boʻlib, u shimoldan soat mili yoʻnalishida oʻlchanadi.

Hisob ikki narsaga asoslanadi:

• Muazzam Kaʼba koordinatalari: kenglik taxminan 21.4225 shimoliy, uzunlik taxminan 39.8262 sharqiy.
• Joylashuvingiz koordinatalari: vosita ularni qurilmangizdagi joylashuvni aniqlash xizmatidan yoki siz tanlagan shahardan oladi.

Soʻng sferik trigonometriya yordamida shar ustida boshlangʻich yoʻnalishni hisoblash formulasi qoʻllanadi va gradusdagi raqam chiqadi, masalan, 135 daraja — yaʼni qibla janubi-sharq tomonda. Shuning uchun ayrim mamlakatlarda qibla yoʻnalishi tekis xaritaga qarab kutilganidan farq qilishi mumkin: masalan, Shimoliy Amerikada qibla janubi-sharqqa emas, shimoli-sharqqa qaragan, chunki katta aylana yoyi eng qisqasidir.

Vosita, shuningdek, siz bilan Kaʼba oʻrtasidagi taxminiy masofani xuddi shu yoʻl boʻyicha hisoblab, kilometrlarda koʻrsatadi.

Telefondagi kompasdan foydalanish

Koʻpgina smartfonlarda kompas vazifasini bajaradigan magnit sensori bor, shuning uchun telefonni burganingizda vosita toʻgʻridan-toʻgʻri qiblaga ishora qiluvchi strelkani koʻrsatadi. Toʻgʻri koʻrsatkich olish uchun quyidagilarga eʼtibor bering:

• Kalibrlash: agar koʻrsatkich beqaror boʻlsa, telefonni havoda bir necha marta 8 raqami shaklida harakatlantiring — bu sensorni qayta kalibrlashga yordam beradi.
• Gorizontal holat: telefonni kaftingizda yoki tekis sirtda, egilmasdan tekis tuting.
• Metall va magnitlardan uzoqlashish: elektr qurilmalari, karnaylar, temir konstruksiyalar, avtomobillar va magnitli telefon gʻiloflari koʻrsatkichni oʻnlab darajaga ogʻdirishi mumkin.
• Bir necha usul bilan tekshirish: masalan, natijani yaqin atrofdagi masjid mehrobi yoʻnalishi yoki quyida zikr qilinadigan quyosh usuli bilan solishtiring.

Magnit shimol va geografik shimol

Kompas magnit shimolga ishora qiladi; u vaqt oʻtishi bilan sekin oʻzgaradigan nuqta boʻlib, geografik shimolga (qibla yoʻnalishi hisoblanadigan haqiqiy Shimoliy qutbga) mos kelmaydi. Ular orasidagi farq magnit ogʻish deb ataladi va joydan joyga farq qiladi: ayrim mamlakatlarda bir-ikki daraja, boshqalarida oʻn darajadan ortiq boʻlishi mumkin. Koʻpgina telefonlar joylashuv xizmati yoqilganda bu ogʻishni avtomatik tuzatadi, shuning uchun eng aniq natija olish uchun bunga ruxsat berish lozim.

Qiblani quyosh yordamida aniqlash

Eng aniq va oddiy usullardan biri — qiblani quyoshning Kaʼba ustida tik turishi hodisasi bilan aniqlash: quyosh yilda ikki marta deyarli toʻgʻri Kaʼba ustidan oʻtadi — taxminan 28-mayda Makka vaqti bilan soat 12:18 atrofida va taxminan 16-iyulda Makka vaqti bilan soat 12:27 atrofida, yildan yilga kichik farqlar bilan. Oʻsha lahzada quyosh ufqdan yuqorida boʻlgan mamlakatlarda har qanday tik ustunning soyasi qiblaning aynan teskari tomoniga ishora qiladi, demak quyosh tomonga yoʻnalish — qibla yoʻnalishidir.

Buni qoʻllash uchun: koʻrsatilgan vaqtni mahalliy vaqtingizga oʻgiring, soʻng tekis yerga tayoq tiking yoki ogʻirlik osilgan ip osib qoʻying va belgilangan vaqtda soya boʻylab chiziq torting: soya uchidan tayoq tomonga boʻlgan yoʻnalish qibla yoʻnalishidir. Bu usul oʻsha lahzada quyosh ufqdan yuqorida koʻrinib turadigan mamlakatlarda — Afrika, Yevropa, Yaqin Sharq va Gʻarbiy Osiyoning aksariyat mamlakatlarida yaraydi.

Qibla boʻyicha ijtihod va kichik xato hukmi

Fuqaholar Kaʼbani koʻz bilan koʻrib turgan kishi bilan undan uzoqdagi kishini farqlaganlar: uni koʻrib turgan yaqin kishiga aynan Kaʼbaning oʻziga yuzlanish lozim; uzoqdagi kishiga esa jumhur nazdida aynan oʻziga emas, uning tomoniga yuzlanish vojib, chunki uzoqdagi kishi uchun aynan oʻziga qatʼiy yuzlanish imkonsiz. Ular Nabiy ﷺ ning Madina ahliga aytgan soʻzlarini dalil qilganlar:

«Mashriq bilan magʻrib oʻrtasi qibladir»Termiziy va Ibn Moja rivoyati

Ulamolar nazdida uning maʼnosi shuki, qiblasi Madina ahli kabi janub tomonda boʻlganlar uchun mashriq bilan magʻrib oʻrtasi ularning qibla tomonidir. Bundan kelib chiqadiki, hisoblangan yoʻnalishdan kichik ogʻish zarar qilmaydi va namozxon darajalarni oʻta aniqlikda belgilashi shart emas, balki imkoni boricha vositalar bilan qibla tomoniga yuzlanishga harakat qiladi.

Kim qiblani aniqlashda ijtihod qilib namoz oʻqisa, soʻng namozdan keyin xato qilgani maʼlum boʻlsa, ulamolar jumhuri nazdida uning namozi sahih va uni qayta oʻqishi lozim emas, chunki u qodir boʻlganini qilgan; Alloh taolo aytadi:

﴿فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ﴾“Bas, qodir boʻlganingizcha Allohga taqvo qilingiz.”Tagʻobun surasi: 16

Agar xato namoz paytida maʼlum boʻlsa, u qiblaga burilib, namozini davom ettiradi — Qubo ahli namoz oʻqib turganlarida qibla oʻzgargani haqidagi xabar yetib kelganda Kaʼba tomonga burilganlaridek; hadis Sahihaynda keltirilgan.

Vositadan qanday foydalaniladi?

1. Brauzerga joylashuvingizga kirishga ruxsat bering yoki shahringizni qoʻlda tanlang.
2. Geografik shimoldan qibla burchagi gradusda va Makkagacha masofa koʻrsatiladi.
3. Telefonda yoʻnalish sensoriga kirishga ruxsat bering, soʻng qurilmani gorizontal holda tutib, strelka qibla belgisiga mos kelguncha aylaning.

Qiblani aniqlagandan soʻng shahringizdagi namoz vaqtlari bilan tanishing.