جهت قبله

جهت قبله: حکم شرعی و روش تعیین آن

رو کردن به قبله به اتفاق علما برای کسی که توانایی آن را دارد از شروط صحت نماز است و قبله همان کعبه مشرفه در مسجدالحرام در مکه مکرمه است. مسلمانان در آغاز به سوی بیت‌المقدس نماز می‌خواندند، سپس خداوند متعال پیامبرش ﷺ را به رو کردن به کعبه فرمان داد و فرمود:

﴿قَدْ نَرَىٰ تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ ۖ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا ۚ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ۚ وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ﴾«به‌راستی گرداندن رویت را در [جهت] آسمان می‌بینیم؛ پس تو را به سوی قبله‌ای که از آن خشنود باشی بازمی‌گردانیم؛ پس روی خود را به سوی مسجدالحرام کن؛ و هر جا که باشید، رویتان را به سوی آن کنید.»سوره بقره: 144

تغییر قبله بنا بر قول مشهور در سال دوم هجری، پس از حدود شانزده یا هفده ماه نماز خواندن به سوی بیت‌المقدس، بود. این ابزار به شما کمک می‌کند جهت قبله را از هر جای جهان به‌دقت بدانید، همراه با شرح پایه علمی محاسبه، روش‌های بررسی آن و احکام اجتهاد در آن.

جهت قبله چگونه محاسبه می‌شود؟

زمین تقریباً کروی است؛ از این رو کوتاه‌ترین مسیر میان دو نقطه روی سطح آن، خطی راست روی نقشه مسطح نیست، بلکه کمانی از یک دایره عظیمه است، یعنی دایره‌ای که صفحه‌اش از مرکز زمین می‌گذرد. جهت قبله زاویه‌ای است که این کمان با جهت شمال جغرافیایی در نقطه ایستادن نمازگزار می‌سازد و در جهت حرکت عقربه‌های ساعت از شمال اندازه‌گیری می‌شود.

محاسبه بر دو چیز تکیه دارد:

• مختصات کعبه مشرفه: عرض جغرافیایی حدود 21.4225 شمالی و طول جغرافیایی حدود 39.8262 شرقی.
• مختصات موقعیت شما: که ابزار آن را از سرویس تعیین موقعیت دستگاهتان یا از شهری که انتخاب می‌کنید به دست می‌آورد.

سپس معادله محاسبه جهت آغازین روی کره با استفاده از مثلثات کروی اعمال می‌شود و عددی بر حسب درجه به دست می‌آید، مانند 135 درجه، یعنی قبله در جهت جنوب شرقی است. به همین دلیل ممکن است جهت قبله در برخی کشورها با آنچه انسان از نگاه به نقشه مسطح انتظار دارد متفاوت به نظر برسد؛ مثلاً در آمریکای شمالی قبله به سوی شمال شرقی است نه جنوب شرقی، زیرا کمان دایره عظیمه کوتاه‌ترین است.

ابزار همچنین فاصله تقریبی میان شما و کعبه را بر حسب کیلومتر، محاسبه‌شده بر همین مسیر، نمایش می‌دهد.

استفاده از قطب‌نمای گوشی

بیشتر گوشی‌های هوشمند حسگری مغناطیسی دارند که کار قطب‌نما را انجام می‌دهد؛ از این رو ابزار هنگام چرخاندن گوشی، پیکانی را نمایش می‌دهد که مستقیماً به قبله اشاره می‌کند. برای دریافت خوانش درست به موارد زیر توجه کنید:

• کالیبراسیون: اگر خوانش ناپایدار بود، گوشی را چند بار در هوا به شکل عدد 8 حرکت دهید؛ این کار به حسگر در کالیبره شدن دوباره کمک می‌کند.
• حالت افقی: گوشی را صاف روی کف دست یا روی سطحی هموار و بدون شیب قرار دهید.
• دوری از فلزات و آهن‌ربا: دستگاه‌های برقی، بلندگوها، سازه‌های آهنی، خودروها و قاب‌های گوشی دارای آهن‌ربا ممکن است خوانش را ده‌ها درجه منحرف کنند.
• بررسی با بیش از یک روش: مثلاً نتیجه را با جهت محراب مسجدی نزدیک یا با روش خورشید که در ادامه می‌آید مقایسه کنید.

شمال مغناطیسی و شمال جغرافیایی

قطب‌نما به شمال مغناطیسی اشاره می‌کند، که جایگاهی است که به‌کندی با زمان تغییر می‌کند و با شمال جغرافیایی (قطب شمال حقیقی که جهت قبله از آن محاسبه می‌شود) منطبق نیست. تفاوت میان این دو انحراف مغناطیسی نامیده می‌شود و از جایی به جای دیگر متفاوت است؛ ممکن است در برخی کشورها یک یا دو درجه و در کشورهای دیگر بیش از ده درجه باشد. بسیاری از گوشی‌ها هنگام فعال بودن سرویس موقعیت، این انحراف را به‌طور خودکار اصلاح می‌کنند؛ پس برای دریافت دقیق‌ترین نتیجه باید اجازه این کار را بدهید.

تعیین قبله با خورشید

یکی از دقیق‌ترین و ساده‌ترین روش‌ها، تعیین قبله با پدیده قرار گرفتن خورشید درست بالای کعبه است؛ زیرا خورشید سالی دو بار تقریباً مستقیماً از بالای کعبه می‌گذرد: حدود 28 مه نزدیک ساعت 12:18 ظهر به وقت مکه و حدود 16 ژوئیه نزدیک ساعت 12:27 ظهر به وقت مکه، با تفاوت‌های اندک از سالی به سال دیگر. در آن لحظه، در کشورهایی که خورشید بالای افقشان است، سایه هر ستون عمودی دقیقاً به سمت مخالف قبله اشاره می‌کند؛ پس جهت رو به خورشید همان جهت قبله است.

برای اجرای آن: زمان یادشده را به وقت محلی خود تبدیل کنید، سپس چوبی را عمود کنید یا نخی را با وزنه‌ای روی زمینی هموار آویزان نمایید و در زمان معین، خطی در امتداد سایه بکشید؛ جهت از سر سایه به سوی چوب، جهت قبله است. این روش در کشورهایی کاربرد دارد که خورشید در آن لحظه بالای افقشان پیداست، مانند بیشتر کشورهای آفریقا، اروپا، خاورمیانه و غرب آسیا.

حکم اجتهاد در قبله و خطای اندک

فقها میان کسی که کعبه را با چشم می‌بیند و کسی که از آن دور است تفاوت گذاشته‌اند؛ برای نزدیکی که آن را مشاهده می‌کند، رو کردن به عین کعبه لازم است، اما برای دور، جمهور بر آن‌اند که واجب، رو کردن به جهت آن است نه عینش، زیرا رو کردن قطعی به عین کعبه برای دور ممکن نیست. آنان به فرموده پیامبر ﷺ به اهل مدینه استدلال کرده‌اند:

«میان مشرق و مغرب قبله است.»روایت ترمذی و ابن ماجه

معنای آن نزد اهل علم این است که برای کسانی که قبله‌شان در جهت جنوب است، مانند اهل مدینه، آنچه میان مشرق و مغرب است جهت قبله آنان است. نتیجه این است که انحراف اندک از جهت محاسبه‌شده زیانی ندارد و بر نمازگزار لازم نیست درجه‌ها را با نهایت دقت تنظیم کند، بلکه با وسایلی که در دسترس دارد در رو کردن به جهت قبله اجتهاد می‌کند.

هر کس در تعیین قبله اجتهاد کند و نماز بخواند و پس از نماز برایش روشن شود که خطا کرده، نزد جمهور علما نمازش صحیح است و اعاده آن بر او لازم نیست، زیرا آنچه در توان داشته انجام داده است و خداوند متعال می‌فرماید:

﴿فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ﴾«پس تا می‌توانید از خدا پروا کنید.»سوره تغابن: 16

اما اگر در اثنای نماز خطا برایش روشن شد، به سوی قبله می‌چرخد و نمازش را کامل می‌کند، چنان‌که اهل قبا هنگامی که در حال نماز خبر تغییر قبله به آنان رسید، به سوی کعبه چرخیدند؛ و این حدیث در صحیحین آمده است.

چگونه از این ابزار استفاده کنید؟

1. به مرورگر اجازه دسترسی به موقعیتتان را بدهید یا شهرتان را دستی انتخاب کنید.
2. زاویه قبله بر حسب درجه از شمال جغرافیایی و فاصله تا مکه نمایش داده می‌شود.
3. روی گوشی، اجازه دسترسی به حسگر جهت را بدهید، سپس دستگاه را افقی نگه دارید و بچرخید تا پیکان با علامت قبله منطبق شود.

پس از تعیین قبله، با اوقات شرعی نماز در شهرتان آشنا شوید.