محاسبه‌گر میراث

علم فرائض: جایگاه و اهمیت آن

علم فرائض، یا علم میراث، علمی است که با آن شناخته می‌شود چه کسی ارث می‌برد و چه کسی ارث نمی‌برد و سهم هر وارث از ترکه چه مقدار است. خداوند متعال خود تقسیم میراث را در کتاب کریمش به تفصیل بر عهده گرفته و آن را به اجتهاد کسی وانگذاشته است، به سبب حقوق و نزاع‌هایی که به آن مربوط است. و آیات میراث را با فرموده ﴿فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ﴾ (فریضه‌ای از جانب خدا) به پایان برده است، برای تأکید بر اینکه تقسیمی الهی و عادلانه است که مخالفت با آن جایز نیست.

﴿يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَيَيْنِ﴾«خداوند درباره فرزندانتان به شما سفارش می‌کند: سهم پسر به اندازه سهم دو دختر است.»سوره نساء: 11

«فرائض (سهم‌های معین) را به صاحبانشان برسانید و آنچه باقی ماند از آنِ نزدیک‌ترین مرد است.»متفق علیه

محاسبه‌گر میراث در وب‌سایت میزان به شما کمک می‌کند ترکه را بر اساس احکام فرائض معتبر نزد جمهور فقها تقسیم کنید؛ وارثان مستحق و محجوب و سهم هر وارث را به صورت کسر، درصد و مبلغ نقدی تعیین می‌کند.

ارکان، شروط و موانع ارث

ارکان ارث

1. مورِّث: متوفایی که ترکه‌اش تقسیم می‌شود.
2. وارث: فرد زنده‌ای که به سببی از اسباب ارث (نکاح، نسب یا ولاء) مستحق بخشی از ترکه است.
3. موروث: همان ترکه، یعنی اموال و حقوقی که متوفی بر جای گذاشته است.

شروط ارث

• محقق شدن مرگ مورِّث به‌طور حقیقی، یا حکمی مانند مفقودی که قاضی به مرگش حکم می‌کند.
• محقق بودن حیات وارث هنگام مرگ مورِّث، هرچند حیاتی تقدیری مانند حمل.
• آگاهی از جهت موجب ارث مانند زوجیت یا خویشاوندی و درجه آن.

موانع ارث

• قتل: قاتلی که عمداً و از روی تجاوز بکشد از مقتول خود ارث نمی‌برد و در انواع دیگر قتل میان مذاهب تفصیل وجود دارد.
• اختلاف دین: به دلیل فرموده پیامبر ﷺ: «مسلمان از کافر ارث نمی‌برد و کافر از مسلمان ارث نمی‌برد» (متفق علیه).
• بردگی: که در زمان ما وجود ندارد.

حقوق مرتبط با ترکه پیش از تقسیم

ترکه مستقیماً میان وارثان تقسیم نمی‌شود، بلکه حقوقی به ترتیب زیر بر آن مقدم است:

1. تجهیز متوفی: از غسل، کفن و دفن به شیوه متعارف، بدون اسراف و بدون سخت‌گیری.
2. پرداخت دیون: خواه حق خدا باشد مانند زکات، کفاره‌ها و حج واجب، یا حق بندگان مانند وام‌ها و مهریه مؤجل؛ و نزد جمهور فقها دیونی که به عین ترکه تعلق دارند، مانند رهن، مقدم‌اند.
3. اجرای وصیت: در محدوده یک‌سوم باقی‌مانده پس از دیون و برای غیر وارث، به دلیل فرموده پیامبر ﷺ به سعد بن ابی وقاص: «یک‌سوم، و یک‌سوم هم زیاد است» (متفق علیه). آنچه از یک‌سوم بیشتر باشد یا برای وارث باشد، به اجازه وارثان بستگی دارد.
4. تقسیم باقی‌مانده میان وارثان بر اساس فروض و تعصیب.

صاحبان فروض و فروض شش‌گانه

فروض معین در کتاب خداوند متعال شش‌اند و تفصیل آن‌ها در آیات میراث سوره نساء (آیات 11، 12 و 176) آمده است:

﴿وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌ ۚ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ﴾«و برای شما نصف ترکه همسرانتان است، اگر فرزندی نداشته باشند؛ و اگر فرزندی داشته باشند، یک‌چهارم از آنچه بر جای گذاشته‌اند از آنِ شماست.»سوره نساء: 12

به این فروض، یک‌سوم باقی‌مانده برای مادر در دو مسئله عُمَریّه (شوهر، پدر و مادر؛ یا همسر، پدر و مادر) افزوده می‌شود و این قول جمهور صحابه و فقهاست.

عصبه

عصبه وارثانی هستند که آنچه را پس از صاحبان فروض باقی می‌ماند می‌برند، یا اگر تنها باشند همه ترکه را می‌برند، و اگر چیزی باقی نماند ساقط می‌شوند. عصبه سه نوع است:

• عصبه بالنفس: هر مردی که در نسبتش به متوفی زنی واسطه نباشد، مانند پسر، پسرِ پسر، پدر، جد، برادر تنی یا پدری، عمو و پسرانشان؛ و نزدیک‌تر از نظر جهت، سپس درجه و سپس قوت مقدم است.
• عصبه بالغیر: زن صاحب فرض همراه با برادرش که در درجه اوست، مانند دختر همراه با پسر، که باقی‌مانده را به نسبت سهم مرد برابر دو زن تقسیم می‌کنند.
• عصبه مع الغیر: خواهر تنی یا پدری همراه با دختر یا دخترِ پسر، که باقی‌مانده را می‌برد.

حجب: حرمان و نقصان

حجب، بازداشتن یک وارث از همه یا بخشی از میراث به سبب وجود وارثی دیگر است و دو نوع دارد:

• حجب حرمان: وارث به‌طور کامل از ارث بازداشته شود، مانند حجب پسرِ پسر توسط پسر، حجب جد توسط پدر و حجب برادران توسط پسر یا پدر. حجب حرمان بر شش وارث وارد نمی‌شود: پدر، مادر، پسر، دختر، شوهر و همسر.
• حجب نقصان: وارث از فرضی بزرگ‌تر به فرضی کوچک‌تر منتقل شود، مانند انتقال شوهر از نصف به یک‌چهارم با وجود فرع وارث و انتقال مادر از یک‌سوم به یک‌ششم با وجود فرع وارث یا جمعی از برادران و خواهران.

عول و رد

عول فزونی مجموع سهام صاحبان فروض بر اصل مسئله است، که در این صورت کاهش به نسبت فروضشان بر همه وارد می‌شود؛ مانند زنی که درگذشته و شوهر و دو خواهر تنی بر جای گذاشته است: برای شوهر نصف و برای دو خواهر دوسوم است، پس مسئله از 6 به 7 عول می‌یابد. عمر بن خطاب رضی الله عنه با مشورت صحابه به آن حکم کرد و جمهور فقها بر آن‌اند.

رد عکس عول است، یعنی ترکه از فروض بیشتر باشد و عصبه‌ای وجود نداشته باشد، که در این صورت باقی‌مانده به نسبت فروض به صاحبان فروض رد می‌شود. جمهور فقهای قائل به رد بر آن‌اند که به زوجین رد نمی‌شود؛ و اگر جز آن دو، صاحب فرض یا عصبه‌ای وجود نداشته باشد، فقهای متأخر بسته به مذاهب و قوانین به رد بر آن دو یا ارث بردن ذوی‌الارحام فتوا داده‌اند.

روشی که محاسبه‌گر بر آن تکیه دارد

محاسبه‌گر در مسائل اختلافی قول جمهور فقها را مبنا قرار می‌دهد که برجسته‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

جد همراه با برادران

ابوحنیفه رحمه‌الله، به پیروی از ابوبکر صدیق رضی الله عنه، بر آن است که جد مانند پدر، برادران تنی و پدری را حجب می‌کند. اما جمهور فقها از مالکیه، شافعیه و حنابله و دو شاگرد ابوحنیفه، به پیروی از زید بن ثابت رضی الله عنه، بر آن‌اند که جد مانند یک برادر با برادران مقاسمه می‌کند و آنچه برایش سودمندتر است از میان مقاسمه یا یک‌سوم کل مال (یا یک‌سوم باقی‌مانده و یک‌ششم کل مال در صورت وجود صاحب فرض) به او داده می‌شود. محاسبه‌گر در مقاسمه از قول جمهور پیروی می‌کند و به قول حنفیه که برخی قوانین احوال شخصیه آن را پذیرفته‌اند تذکر می‌دهد.

مسئله مشترکه

عبارت است از: شوهر، مادر یا جده، دو نفر یا بیشتر از برادران و خواهران مادری، و یک برادر تنی یا بیشتر. در این صورت فروض همه ترکه را فرامی‌گیرند و برای برادران تنی چیزی باقی نمی‌ماند. مالکیه و شافعیه برادران تنی را با برادران و خواهران مادری به‌طور مساوی در یک‌سوم شریک دانسته‌اند و حنفیه و حنابله برادران تنی را ساقط دانسته‌اند. محاسبه‌گر هنگام بروز این مسئله و مسائل مشابه مانند اکدریه تذکر می‌دهد تا کاربر به مذهب یا قانون معتبر در کشورش مراجعه کند.

مثال عملی از تقسیم ترکه

مردی درگذشته و این وارثان را بر جای گذاشته است: همسر، مادر، پسر و دختر؛ و پس از تجهیز، پرداخت دیون و اجرای وصیت، خالص ترکه‌ای به مبلغ 720,000 واحد پول باقی گذاشته است.

• همسر: یک‌هشتم، به سبب وجود فرع وارث.
• مادر: یک‌ششم، به سبب وجود فرع وارث.
• پسر و دختر: باقی‌مانده به تعصیب، سهم پسر به اندازه دو دختر.

اصل مسئله 24 است (مضرب مشترک یک‌هشتم و یک‌ششم): برای همسر 3، برای مادر 4، و باقی‌مانده 17 برای پسر و دختر است که بر 3 سر (پسر دو سر و دختر یک سر) تقسیم‌پذیر نیست؛ پس مسئله با ضرب در 3 تصحیح می‌شود تا 72 شود:

ارزش هر سهم: 720,000 ÷ 72 = 10,000.

چگونه از محاسبه‌گر میراث استفاده کنید؟

1. جنسیت متوفی را تعیین کنید (مرد یا زن) تا شوهر یا همسران مشخص شوند.
2. ارزش کل ترکه را وارد کنید، سپس هزینه‌های تجهیز، دیون و وصیت را در صورت وجود.
3. وارثان زنده و تعدادشان را وارد کنید: زوجین، اصول (پدر، مادر، جد، جده)، فروع (پسران، دختران، پسرانِ پسر...) و حواشی (برادران، خواهران، عموها...).
4. «محاسبه» را بزنید تا فهرست وارثان مستحق، محجوبان و علت حجبشان، اصل مسئله، سهام هر وارث و سهم او به مبلغ نمایش داده شود.

برای آشنایی با احکام زکات اموال به ارث رسیده پس از دریافت آن‌ها، از محاسبه‌گر زکات استفاده کنید و شرح‌های بیشتر را در مقالات بیابید.