Meros kalkulyatori

Farooiz ilmi: uning oʻrni va ahamiyati

Farooiz ilmi yoki meros ilmi — kim merosxoʻr boʻlishi va kim boʻlmasligi hamda har bir merosxoʻrning merosdagi ulushi miqdori bilinadigan ilm. Alloh taolo merosni taqsimlashni oʻz karim Kitobida batafsil oʻzi zimmasiga olgan va unga taalluqli haqlar va nizolar sababli uni hech kimning ijtihodiga qoldirmagan. Meros oyatlarini ﴿فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ﴾ («Allohdan boʻlgan farz») soʻzi bilan yakunlab, bu xilof qilish joiz boʻlmagan adolatli ilohiy taqsimot ekanini taʼkidlagan.

﴿يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَيَيْنِ﴾“Alloh sizlarga farzandlaringiz haqida vasiyat qiladi: oʻgʻil uchun ikki qizning ulushi barobarida.”Niso surasi: 11

«Farz ulushlarni egalariga beringlar, qolgani esa eng yaqin erkak kishiga»Muttafaqun alayh

Mizan saytidagi meros kalkulyatori merosni fuqaholar jumhuri qabul qilgan farooiz hukmlariga koʻra taqsimlashga yordam beradi: u haqdor merosxoʻrlarni, mahrum (mahjub) boʻlganlarni va har bir merosxoʻr ulushini kasr, foiz va pul summasida belgilaydi.

Merosning ruknlari, shartlari va moneʼlari

Merosning ruknlari

1. Muvarris (meros qoldiruvchi): merosi taqsimlanadigan marhum.
2. Voris (merosxoʻr): meros sabablaridan biri (nikoh, nasab yoki valoʻ) tufayli merosdan bir qismga haqdor boʻlgan tirik kishi.
3. Mavrus (meros): marhum qoldirgan mol-mulk va haqlar.

Merosning shartlari

• Meros qoldiruvchining vafoti aniq boʻlishi: haqiqatda yoki hukman, masalan, qozi vafot etgan deb hukm qilgan bedarak yoʻqolgan kishi kabi.
• Merosxoʻrning tirik boʻlishi meros qoldiruvchi vafot etgan paytda, hatto homila kabi taxminiy hayot boʻlsa ham.
• Merosni taqozo etuvchi jihatning maʼlum boʻlishi, masalan, er-xotinlik yoki qarindoshlik va uning darajasi.

Merosning moneʼlari (toʻsiqlari)

• Qotillik: ataylab zulman oʻldirgan qotil oʻldirilgan kishidan meros olmaydi; boshqa turdagi qotilliklarda mazhablar oʻrtasida tafsil bor.
• Din farqi: Nabiy ﷺ: «Musulmon kofirdan, kofir musulmondan meros olmaydi», deganlar (Muttafaqun alayh).
• Qullik: bu zamonamizda mavjud emas.

Taqsimotdan oldin merosga taalluqli haqlar

Meros toʻgʻridan-toʻgʻri merosxoʻrlarga taqsimlanmaydi, balki undan oldin quyidagi tartibda haqlar ado etiladi:

1. Marhumni tayyorlash: isrof va xasislikdan xoli, maʼruf tarzda yuvish, kafanlash va dafn qilish.
2. Qarzlarni toʻlash: zakot, kafforatlar va vojib haj kabi Allohning haqlari ham, qarzlar va kechiktirilgan mahr kabi bandalar haqlari ham; jumhur fuqaholar nazdida garov kabi merosning aynan oʻziga bogʻliq qarzlar oldinga qoʻyiladi.
3. Vasiyatni ijro etish: qarzlardan keyin qolganning uchdan biri doirasida va merosxoʻr boʻlmaganga, chunki Nabiy ﷺ Saʼd ibn Abu Vaqqosga: «Uchdan bir, uchdan bir ham koʻp», deganlar (Muttafaqun alayh). Uchdan birdan ortigʻi yoki merosxoʻrga qilingani merosxoʻrlarning ruxsatiga bogʻliq.
4. Qolganini merosxoʻrlarga farz ulushlar va asaba boʻyicha taqsimlash.

Ashobul-furuz va olti farz ulush

Alloh taoloning Kitobida belgilangan farz ulushlar oltita boʻlib, ular Niso surasidagi meros oyatlarida (11, 12 va 176-oyatlar) batafsil kelgan:

﴿وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌ ۚ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ﴾“Agar xotinlaringizning farzandi boʻlmasa, ular qoldirgan narsaning yarmi sizlarnikidir. Agar ularning farzandi boʻlsa, ular qoldirgan narsaning toʻrtdan biri sizlarnikidir.”Niso surasi: 12

Bu farz ulushlarga ikki Umariyya masalasida (er, ota va ona yoki xotin, ota va ona) onaga beriladigan qolganning uchdan biri qoʻshiladi; bu sahobalar va fuqaholar jumhurining qavli.

Asaba

Asaba — ashobul-furuzdan keyin qolganini oladigan yoki yolgʻiz qolganda butun merosni oladigan, hech narsa qolmasa esa mahrum boʻladigan merosxoʻrlar. Ular uch turga boʻlinadi:

• Asaba binafsihi (oʻzi bilan asaba): marhumga nisbatida ayol kishi oraga kirmaydigan har bir erkak — oʻgʻil, oʻgʻilning oʻgʻli, ota, bobo, tugʻishgan yoki ota bir aka-uka, amaki va ularning oʻgʻillari; avval jihati, soʻng darajasi, soʻng quvvati jihatidan eng yaqini oldinga qoʻyiladi.
• Asaba bil-gʻayr (boshqa bilan asaba): oʻz darajasidagi akasi yoki ukasi bilan birga boʻlgan farz egasi ayol, masalan, oʻgʻil bilan qiz; ular qolganini erkakka ikki ayol ulushi barobarida taqsimlaydilar.
• Asaba maʼal-gʻayr (boshqa bilan birga asaba): qiz yoki oʻgʻilning qizi bilan birga boʻlgan tugʻishgan yoki ota bir opa-singil — u qolganini oladi.

Hajb: mahrum qilish va kamaytirish

Hajb — boshqa merosxoʻr mavjudligi sababli merosxoʻrni merosning hammasidan yoki bir qismidan toʻsish; u ikki turli:

• Hajbi hirmon (mahrum qilish): merosxoʻrni merosdan butunlay toʻsish, masalan, oʻgʻilning oʻgʻilning oʻgʻlini, otaning boboni, oʻgʻil yoki otaning aka-ukalarni toʻsishi. Hajbi hirmon olti merosxoʻrga kirmaydi: ota, ona, oʻgʻil, qiz, er va xotin.
• Hajbi nuqson (kamaytirish): merosxoʻrning kattaroq farz ulushdan kichikroq farz ulushga oʻtishi, masalan, merosxoʻr avlod boʻlganda erning yarimdan toʻrtdan birga, merosxoʻr avlod yoki bir guruh aka-uka/opa-singil boʻlganda onaning uchdan birdan oltidan birga oʻtishi.

Avl va radd

Avl — ashobul-furuz sahmlari yigʻindisining masala aslidan oshib ketishi; bunda kamchilik hammaga ularning farz ulushlari nisbatida kiradi. Masalan, er va ikki tugʻishgan opa-singil qoldirib vafot etgan ayol: erga yarim, ikki opa-singilga uchdan ikki, masala 6 dan 7 ga avl qiladi. Umar ibn Xattob roziyallohu anhu sahobalar maslahati bilan shunday hukm qilgan, fuqaholar aksariyati shu fikrda.

Radd — avlning aksi: meros farz ulushlardan ortib, asaba boʻlmasa, qolgani ashobul-furuzga ularning farz ulushlari nisbatida qaytariladi. Raddni qabul qiluvchi fuqaholar jumhuri nazdida u er-xotinga qaytarilmaydi; agar ulardan boshqa farz egalari ham, asaba ham boʻlmasa, keyingi davr fuqaholari mazhab va qonunlarga qarab ularga radd qilishga yoki zavil-arhomga meros berishga fatvo berganlar.

Kalkulyator tayanadigan uslub

Kalkulyator ixtilofli masalalarda fuqaholar jumhuri qavliga tayanadi, ularning eng muhimlari:

Bobo aka-ukalar bilan

Abu Hanifa rahimahulloh Abu Bakr Siddiq roziyallohu anhuga ergashib, bobo tugʻishgan va ota bir aka-ukalarni ota kabi toʻsadi degan. Zayd ibn Sobit roziyallohu anhuga ergashgan molikiylar, shofeʼiylar, hanbaliylardan iborat fuqaholar jumhuri va Abu Hanifaning ikki shogirdi esa bobo aka-ukalar bilan oʻzi ham aka-uka kabi taqsimlashadi va unga taqsimlash yoki molning uchdan biri (farz egasi boʻlganda esa qolganning uchdan biri yoki molning oltidan biri) dan qaysi biri foydaliroq boʻlsa, oʻsha beriladi degan. Kalkulyator taqsimlashda jumhur qavliga ergashadi va ayrim shaxsiy holat qonunlari qabul qilgan hanafiylar qavli haqida ogohlantiradi.

Mushtaraka masalasi

U quyidagicha: er, ona yoki buvi, ikki va undan ortiq ona bir aka-uka va bir yoki undan ortiq tugʻishgan aka-uka. Farz ulushlar merosni toʻliq qamrab oladi va tugʻishgan aka-ukalarga hech narsa qolmaydi. Molikiylar va shofeʼiylar tugʻishganlarni ona bir aka-ukalar bilan uchdan birda teng sherik qilganlar, hanafiylar va hanbaliylar esa tugʻishganlar meros olmaydi deganlar. Bu va Akdariyya kabi oʻxshash masalalar chiqqanda kalkulyator ogohlantiradi, toki foydalanuvchi oʻz mamlakatida qabul qilingan mazhab yoki qonunga murojaat qilsin.

Merosni taqsimlashning amaliy misoli

Bir kishi xotin, ona, oʻgʻil va qiz qoldirib vafot etdi va tayyorlash, qarzlarni toʻlash va vasiyatni ijro etishdan keyin 720,000 pul birligi sof meros qoldirdi.

• Xotin: merosxoʻr avlod borligi uchun sakkizdan bir.
• Ona: merosxoʻr avlod borligi uchun oltidan bir.
• Oʻgʻil va qiz: qolgani asaba sifatida, oʻgʻilga ikki qiz ulushi barobarida.

Masala asli 24 (sakkizdan bir va oltidan birning umumiy karralisi): xotinga 3, onaga 4, qolgan 17 oʻgʻil va qizga; u 3 boshga (oʻgʻil ikki bosh, qiz bir bosh) boʻlinmaydi, shuning uchun masala 3 ga koʻpaytirilib tuzatiladi va 72 boʻladi:

Bir sahm qiymati: 720,000 ÷ 72 = 10,000.

Meros kalkulyatoridan qanday foydalaniladi?

1. Er yoki xotin(lar)ni belgilash uchun marhumning jinsini tanlang (erkak yoki ayol).
2. Merosning umumiy qiymatini kiriting, soʻng tayyorlash xarajatlari, qarzlar va vasiyatni (agar boʻlsa).
3. Tirik merosxoʻrlar va ularning sonini kiriting: er-xotin, usullar (ota, ona, bobo, buvi), furuʼlar (oʻgʻillar, qizlar, oʻgʻilning oʻgʻillari...) va havoshiy (aka-ukalar, opa-singillar, amakilar...).
4. «Hisoblash»ni bosing — haqdor merosxoʻrlar roʻyxati, mahrum boʻlganlar va ularning mahrumlik sababi, masala asli, har bir merosxoʻr sahmlari va uning summadagi ulushi koʻrsatiladi.

Qoʻlga olingandan keyin meros qolgan mol-mulk zakoti hukmlari bilan tanishish uchun zakot kalkulyatoridan foydalaning, koʻproq sharhlarni maqolalarda topasiz.