Hijriy sana oʻgirgichi

Hijriy taqvim: ummat tarixi va ibodatlar vaqti

Hijriy taqvim — musulmonlar ibodatlari va diniy sanalarini belgilashda tayanadigan qamariy taqvim: u orqali Ramazon oyining kirishi, haj vaqti, bir yil (havl) toʻlganda zakot berish vaqti hamda ayrim holatlarda taloq qilingan va eri vafot etgan ayolning iddasi bilinadi. Bu taqvim oyning Yer atrofida aylanishiga asoslanadi, har bir oy quyosh botgandan keyin yangi hilol koʻrinishi bilan boshlanadi. Alloh taolo hilollarni odamlar vaqtlarini bilib oladigan alomatlar qilgan, U Zot aytganidek:

﴿يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ ۖ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ﴾“Sizdan hilollar haqida soʻraydilar. Ayting: «Ular odamlar va haj uchun vaqt belgilaridir».”Baqara surasi: 189

Bu vosita sizga hijriy va milodiy sanalar oʻrtasida tez va aniq oʻgirish, shuningdek bu oʻgirish asoslari va chegaralarini tushunish imkonini berishni maqsad qiladi — natijaga qachon tayanish va qachon mamlakatingizdagi rasmiy idoralarga murojaat qilishni bilib olasiz.

Hijriy taqvimning Umar ibn Xattob roziyallohu anhu davrida paydo boʻlishi

Islomdan oldin arablar qamariy oylarni nomlari bilan bilishardi, ammo yillarni sanashda yagona boshlangʻich nuqtaga tayanmasdan, Fil yili kabi buyuk voqealar bilan sanalarni belgilashardi. Umar ibn Xattob roziyallohu anhu xalifaligi davrida Islom davlati kengayib, yozishmalar, shartnomalar va devonlar koʻpayganda, yozishmalarni tartibga soladigan qatʼiy sanaga ehtiyoj tugʻildi. Umar bu haqda sahobalar bilan maslahatlashdi; Nabiy ﷺ tavalludi, paygʻambarlikka tanlanishi, vafoti yoki hijratidan sanash boʻyicha turli fikrlar bildirildi va oxir-oqibat Makkadan Madinaga nabaviy hijrat tarix boshlanishi boʻlishiga qaror qilindi, chunki Alloh u bilan haq va botilni ajratgan, undan keyin Islom davlati qad koʻtargan. Mashhur qavlga koʻra, bu hijratning oʻn yettinchi yoki oʻn sakkizinchi yilida boʻlgan.

Soʻng hijrat rabiʼul-avvalda sodir boʻlgan boʻlsa-da, muharram oyi yilning birinchi oyi boʻlishini tanladilar, chunki muharram odamlar hajdan qaytadigan oy, hijratga azm esa zulhijjadagi Aqaba bayʼatidan keyin boshlangan edi. Shunday qilib, hijratning birinchi yili 1-muharrami taxminan milodiy 622-yil iyul oyining oʻrtalariga toʻgʻri keldi.

Oʻn ikki hijriy oy

Hijriy taqvimda oylar soni oʻn ikkita — bu Qurʼoni karim belgilagan son, ulardan toʻrttasi Alloh ulugʻlagan harom oylardir:

﴿إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ۚ ذَٰلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ ۚ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنفُسَكُمْ﴾“Albatta, Alloh huzurida oylarning soni osmonlar va Yerni yaratgan kundan buyon Allohning Kitobida oʻn ikki oydir. Ulardan toʻrttasi harom (oylar)dir. Bu toʻgʻri dindir. Bas, ularda oʻzingizga zulm qilmangiz.”Tavba surasi: 36

Harom oylar: zulqaʼda, zulhijja, muharram va rajab. Quyida oylar tartib bilan, har biriga oid eng muhim maʼlumotlar bilan jadvalda keltirilgan:

Ummul-Quro, shariy hilol koʻrish va astronomik hisob

Hijriy oyning boshlanishi haqida gap ketganda uch tushuncha koʻpincha aralashtirib yuboriladi, har birining oʻz qoʻllanilishi bor:

Shariy hilol koʻrish (ruʼyat)

Bu oyning yigirma toʻqqizinchi kuni quyosh botgandan keyin hilolni koʻz bilan koʻrish: agar koʻrilsa, yangi oy kiradi, aks holda oy oʻttiz kunga toʻldiriladi. Ulamolar jumhuri nazdida Ramazon, shavvol va zulhijjaning kirishini isbotlashda asl shu, chunki Nabiy ﷺ aytganlar:

«Uni koʻrib roʻza tutinglar va uni koʻrib ogʻiz ochinglar; agar sizlarga bulut toʻsib qolsa, shaʼbon sanogʻini oʻttizga toʻldiringlar»Buxoriy rivoyati

Astronomik hisob

Bu osmon jismlari harakati tenglamalari asosida Oy bilan Quyoshning qoʻshilishi (ijtimoʻ, muhoq) vaqtlarini va hilolni koʻrish imkoniyatini hisoblash. Bu hisob qoʻshilish lahzasini aniqlashda yuqori aniqlikka erishgan, ammo koʻrish imkoniyatini aniqlash astronomlar ixtilof qiladigan mezonlarga bogʻliq. Ayrim davlatlar va tashkilotlar oylarni isbotlashda astronomik hisobga tayanadi, boshqalar esa undan faqat inkor uchun, yaʼni hisob koʻrish imkonsizligini qatʼiy koʻrsatsa, hilolni koʻrdim degan kishining guvohligini rad etish uchun foydalanadi.

Ummul-Quro taqvimi

Bu Saudiya Arabistoni Podshohligida fuqarolik va maʼmuriy maqsadlar uchun rasman qabul qilingan taqvim boʻlib, oldindan belgilangan astronomik qoidalarga asoslanadi: hozirgi koʻrinishida, agar qoʻshilish muazzam Makkada quyosh botishidan oldin sodir boʻlsa va Oy Quyoshdan keyin botsa, oy boshlanadi. Shuning uchun uning sanalarini kelgusi yillar uchun ham bilish mumkin, bu esa uni avtomatik oʻgirish uchun qulay qiladi. Biroq Saudiyaning oʻzi Ramazon, ikki hayit va zulhijjaning kirishini isbotlashda shariy hilol koʻrishga tayanadi, shuning uchun sananing rasmiy eʼloni Ummul-Quro taqvimidan bir kunga farq qilishi mumkin.

Nega sana mamlakatlar oʻrtasida bir kunga farq qilishi mumkin?

Bir mamlakatda hijriy sana boshqasidan bir kun oldin yoki keyin boʻlishi tabiiy hol, buning sabablari koʻp, jumladan:

• Matlaʼlar farqi: hilol gʻarbdagi mamlakatda koʻrinib, sharqdagisida koʻrinmasligi mumkin, chunki quyosh qanchalik kech botsa, Oy Quyoshdan shunchalik uzoq va ufqda balandroq boʻladi.
• Isbotlash uslubining farqi: faqat koʻz bilan koʻrishga tayanadiganlar, hisobga tayanadiganlar va ikkalasini birlashtiradiganlar oʻrtasida.
• Matlaʼlar birligi va farqi: ayrim davlatlar boshqa yurt, masalan, Makka ruʼyatiga ergashadi, ayrimlari faqat mahalliy ruʼyatiga tayanadi — bu fuqaholar oʻrtasidagi maʼlum ixtilofli masala.
• Ob-havo sharoiti: bulut va chang haqiqatda mavjud boʻlgan hilolni koʻrishga toʻsqinlik qilishi mumkin, shunda oy oʻttiz kunga toʻldiriladi.

Hijriy yil va milodiy yil oʻrtasidagi farq

Hijriy yil — qamariy yil, undagi oy uzunligi 29 dan 30 kungacha boʻladi, chunki qamariy davrning oʻrtacha uzunligi taxminan 29.53 kun. Shuning uchun hijriy yil uzunligi 354 yoki 355 kun, milodiy yil esa quyosh yili boʻlib, 365 kun yoki kabisa yilida 366 kun. Ular oʻrtasidagi farq har yili taxminan 11 kun.

Bu farqning oqibatlaridan biri — hijriy sanalar milodiy taqvimda har yili taxminan 11 kun oldinga siljiydi: Ramazon baʼzan qishga, baʼzan yozga toʻgʻri keladi va taxminan 33 yil ichida yilning barcha fasllarini aylanib chiqadi. Bunda ochiq hikmat bor: musulmon umri davomida uzun va qisqa, issiq va sovuq kunlarda roʻza tutadi va bunda turli joylashuvdagi mamlakatlar tenglashadi. Har 33 hijriy yil taxminan 32 milodiy yilga teng ekanini bilish foydali, bu esa hijriy yoshning milodiydan kattaroq boʻlishini izohlaydi; buni yosh kalkulyatori orqali tekshirishingiz mumkin.

Hijriy sana oʻgirgichidan qanday foydalaniladi?

1. Oʻgirish yoʻnalishini tanlang: milodiydan hijriyga yoki hijriydan milodiyga.
2. Maxsus maydonlarga kun, oy va yilni kiriting.
3. Natija hafta kuni nomi bilan chiqishi uchun oʻgirish tugmasini bosing.
4. Bugungi sana kerak boʻlsa, vosita joriy hijriy va milodiy sanalarni avtomatik koʻrsatadi.

Vosita Ummul-Quro taqvimi qoʻllab-quvvatlaydigan oraliqni qamrab oladi; oʻtmishdagi juda uzoq sanalarda kichik farqlar paydo boʻlishi mumkin, chunki u paytda hisobiy taqvim ishlatilmagan. Kelgusi sanalarning aniq vaqtlarini bilish uchun Islomiy sanalar sahifasiga qarang, zakot havlini hisoblash uchun esa zakot kalkulyatoridan foydalaning.