Miras Hesaplayıcı

Ferâiz ilmi: yeri ve önemi

Ferâiz ilmi veya miras ilmi, kimin mirasçı olup kimin olmadığını ve her mirasçının terekeden ne kadar pay alacağını bildiren ilimdir. Allah Teâlâ, mirasla ilgili haklar ve anlaşmazlıklar sebebiyle miras taksimini bizzat Kitabı'nda ayrıntılı olarak üstlenmiş ve kimsenin içtihadına bırakmamıştır. Miras âyetlerini ﴿فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ﴾ “Allah'tan bir farz olarak” sözüyle bitirerek bunun, aykırı davranılması caiz olmayan adil bir ilahî taksim olduğunu vurgulamıştır.

﴿يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَيَيْنِ﴾“Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki kadının payı kadar vermenizi emreder.”Nisâ Suresi: 11

«Farz hisseleri sahiplerine verin; geriye kalan, (ölüye) en yakın erkeğindir.»Müttefekun aleyh

Mizan sitesindeki miras hesaplayıcı, terekeyi fakihlerin cumhuru nezdinde muteber olan ferâiz hükümlerine göre paylaştırmanıza yardımcı olur; hak sahibi mirasçıları, hacbedilenleri ve her mirasçının payını kesir, yüzde ve nakit tutar olarak belirler.

Mirasın rükünleri, şartları ve engelleri

Mirasın rükünleri

1. Mûris: Terekesi taksim edilen ölüdür.
2. Vâris: Miras sebeplerinden biri (nikâh, nesep veya velâ) nedeniyle terekeden bir pay almaya hak kazanan hayattaki kişidir.
3. Mevrûs: Terekedir, yani ölünün geride bıraktığı mallar ve haklardır.

Mirasın şartları

• Mûrisin ölümünün gerçekleşmesi; hakikaten veya hâkimin ölümüne hükmettiği mefkûd (kayıp kişi) gibi hükmen.
• Mûris öldüğünde vârisin hayatta olması; cenin gibi takdirî bir hayatla da olsa.
• Mirası gerektiren sebebin bilinmesi; evlilik veya akrabalık ve derecesi gibi.

Mirasın engelleri

• Öldürme: Kasten ve haksız yere öldüren kişi, öldürdüğü kimseden mirasçı olamaz; diğer öldürme türlerinde mezhepler arasında ayrıntı vardır.
• Din farklılığı: Peygamber'in ﷺ şu sözü gereği: «Müslüman kâfire, kâfir de Müslümana mirasçı olmaz» (Müttefekun aleyh).
• Kölelik: Zamanımızda mevcut değildir.

Taksimden önce terekeye bağlı haklar

Tereke doğrudan mirasçılara taksim edilmez; önce şu sırayla bazı haklar karşılanır:

1. Ölünün teçhizi: İsraf ve cimrilik olmaksızın, örfe uygun şekilde yıkama, kefenleme ve defin.
2. Borçların ödenmesi: Zekât, kefaretler ve farz hac gibi Allah'a ait olsun veya krediler ve ertelenmiş mehir gibi kullara ait olsun; fakihlerin cumhuruna göre rehin gibi terekenin aynına bağlı borçlar önce gelir.
3. Vasiyetin yerine getirilmesi: Borçlardan sonra kalanın üçte biri sınırında ve mirasçı olmayana; nitekim Peygamber ﷺ Sa'd b. Ebî Vakkâs'a şöyle buyurmuştur: «Üçte bir; üçte bir de çoktur» (Müttefekun aleyh). Üçte biri aşan veya bir mirasçıya yapılan vasiyet, mirasçıların iznine bağlıdır.
4. Kalanın mirasçılara taksimi; farz hisseler ve asabeliğe göre.

Ashâbü'l-ferâiz ve altı farz hisse

Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda belirlenen farz hisseler altıdır; ayrıntıları Nisâ Suresi'ndeki miras âyetlerinde (11, 12 ve 176. âyetler) gelmiştir:

﴿وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌ ۚ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ﴾“Eşlerinizin çocukları yoksa, bıraktıklarının yarısı sizindir. Eğer çocukları varsa, bıraktıklarının dörtte biri sizindir.”Nisâ Suresi: 12

Bu farz hisselere, iki Ömeriyye meselesinde (koca, baba ve anne veya zevce, baba ve anne) anne için kalanın üçte biri eklenir; bu, sahâbenin ve fakihlerin cumhurunun görüşüdür.

Asabe

Asabe, ashâbü'l-ferâizdan sonra kalanı alan veya tek başına kaldıklarında terekenin tamamını alan, bir şey kalmadığında ise düşen mirasçılardır. Üç türdür:

• Asabe bi-nefsihî: Ölüye nispetinde araya kadın girmeyen her erkek; oğul, oğlun oğlu, baba, dede, ana-baba bir veya baba bir erkek kardeş, amca ve bunların oğulları gibi. Önce cihetçe, sonra derece, sonra kuvvetçe en yakın olan öne alınır.
• Asabe bi'l-gayr: Kendi derecesindeki erkek kardeşiyle birlikte farz sahibi kadın; oğulla birlikte kız gibi. Kalanı erkeğe iki kadın payı düşecek şekilde paylaşırlar.
• Asabe maa'l-gayr: Kız veya oğlun kızıyla birlikte ana-baba bir veya baba bir kız kardeş; kalanı alır.

Hacb: Hirmân ve noksan

Hacb, başka bir mirasçının varlığı nedeniyle bir mirasçının mirasın tamamından veya bir kısmından men edilmesidir; iki türdür:

• Hacb-i hirmân: Mirasçının mirastan tamamen men edilmesidir; oğulun oğlun oğlunu, babanın dedeyi, oğul veya babanın kardeşleri hacbetmesi gibi. Altı mirasçıya hacb-i hirmân girmez: baba, anne, oğul, kız, koca ve zevce.
• Hacb-i noksan: Mirasçının büyük bir farz hisseden daha küçük bir farz hisseye geçmesidir; mirasçı fürû bulunduğunda kocanın yarımdan dörtte bire, mirasçı fürû veya birden fazla kardeş bulunduğunda annenin üçte birden altıda bire geçmesi gibi.

Avl ve redd

Avl, ashâbü'l-ferâizın sehimleri toplamının meselenin aslını aşmasıdır; bu durumda eksiklik herkese farz hisseleri oranında yansır. Örneğin bir kadın, kocası ve iki ana-baba bir kız kardeşini bırakarak ölürse: kocaya yarım, iki kız kardeşe üçte iki düşer ve mesele 6'dan 7'ye avl eder. Ömer b. Hattâb (r.a.) sahâbenin istişaresiyle buna hükmetmiştir ve fakihlerin büyük çoğunluğu bu görüştedir.

Redd avlin tersidir: tereke farz hisseleri aşar ve asabe bulunmazsa, kalan ashâbü'l-ferâiza farz hisseleri oranında redd edilir. Reddi kabul eden fakihlerin cumhuru, eşlere redd yapılmayacağı görüşündedir; onlardan başka farz sahibi ve asabe bulunmazsa, müteahhir fakihler mezheplere ve kanunlara göre onlara redd edilmesine veya zevi'l-erhâmın mirasçı kılınmasına fetva vermiştir.

Hesaplayıcının esas aldığı yöntem

Hesaplayıcı ihtilaflı meselelerde fakihlerin cumhurunun görüşünü esas alır; bunların en önemlileri şunlardır:

Kardeşlerle birlikte dede

Ebû Hanîfe (rh.), Ebû Bekir es-Sıddîk'a (r.a.) uyarak, babanın hacbettiği gibi dedenin de ana-baba bir ve baba bir kardeşleri hacbettiği görüşündedir. Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelîlerden oluşan fakihlerin cumhuru ile Ebû Hanîfe'nin iki talebesi ise, Zeyd b. Sâbit'e (r.a.) uyarak, dedenin bir kardeş gibi kardeşlerle mukâseme yapacağı ve kendisine mukâseme veya malın üçte birinden (bir farz sahibi bulunduğunda kalanın üçte biri ve malın altıda birinden) en avantajlı olanın verileceği görüşündedir. Hesaplayıcı mukâsemede cumhurun görüşünü izler ve bazı aile hukuku kanunlarının benimsediği Hanefî görüşüne dikkat çeker.

Müşterike meselesi

Bu mesele şudur: koca, anne veya nine, iki veya daha fazla ana bir kardeş ve bir veya daha fazla ana-baba bir erkek kardeş. Farz hisseler terekeyi tüketir ve ana-baba bir kardeşlere bir şey kalmaz. Mâlikîler ve Şâfiîler ana-baba bir kardeşleri üçte birde ana bir kardeşlerle eşit olarak ortak kılmış; Hanefîler ve Hanbelîler ise ana-baba bir kardeşlerin düştüğü görüşündedir. Bu mesele ve Ekderiyye gibi benzerleri ortaya çıktığında hesaplayıcı uyarı verir; böylece kullanıcı ülkesinde esas alınan mezhebe veya kanuna başvurur.

Tereke taksimine pratik bir örnek

Bir adam vefat etmiş ve geride zevce, anne, oğul ve kız bırakmıştır; teçhiz, borçların ödenmesi ve vasiyetin yerine getirilmesinden sonra net tereke 720.000 para birimidir.

• Zevce: Mirasçı fürû bulunduğu için sekizde bir.
• Anne: Mirasçı fürû bulunduğu için altıda bir.
• Oğul ve kız: Kalanı asabe olarak, erkeğe iki kadın payı düşecek şekilde.

Meselenin aslı 24'tür (sekizde bir ile altıda birin ortak katı): zevceye 3, anneye 4, kalan 17 oğul ile kıza; bu da 3 başa (oğul iki baş, kız bir baş) bölünemediği için mesele 3 ile çarpılarak tashih edilir ve 72 olur:

Bir sehmin değeri: 720.000 ÷ 72 = 10.000.

Miras hesaplayıcı nasıl kullanılır?

1. Koca veya zevcelerin belirlenmesi için vefat edenin cinsiyetini belirleyin (erkek veya kadın).
2. Toplam tereke değerini girin, ardından varsa teçhiz masraflarını, borçları ve vasiyeti girin.
3. Hayattaki mirasçıları ve sayılarını girin: eşler, usûl (baba, anne, dede, nine), fürû (oğullar, kızlar, oğlun oğulları...) ve havâşî (erkek kardeşler, kız kardeşler, amcalar...).
4. Hak sahibi mirasçıların listesini, hacbedilenleri ve hacb sebeplerini, meselenin aslını, her mirasçının sehimlerini ve tutar olarak payını görmek için «Hesapla»ya basın.

Kabzedildikten sonra miras kalan malların zekâtıyla ilgili hükümler için zekât hesaplayıcıyı kullanın; daha fazla açıklamayı makalelerde bulabilirsiniz.